کاتێک سەرنجی جیھان بەرەو شەڕی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران و لێکەوتەکانی داخستنی گەرووی هورمز دەچێت، غەززە لە پێشینەی سەرنجی نێودەوڵەتی کەمتر ئامادەیە، وەک ئەوەی ڕێککەوتنی ئاگربەست شەڕەکەی بە کردەیی کۆتایی پێ هێنابێت.
بەڵام ڕاستییەکانی ناو کەرتی غەززە شتێکی دیکە دەڵێن: بۆردومان و تیرۆرکردن، فراوانکردنی ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیل، کەمکردنەوەی خۆراک و دەرمان، و کردنە ئامانجی پۆلیس و دامەزراوەکانی پاراستنی ئاسایش.
ئەم پێشێلکارییانە سەرەڕای ئەو ڕێککەوتنە بەردەوامن کە ئیسرائیل بە گەرەنتی نێوەندگیەرەکان واژۆی کردووە، کە بەپێی ئەو ڕێککەوتنە هەموو دیلەکانی خۆی وەرگرتەوە، لە بەرامبەر پابەندبوونە ڕوونەکان بەرامبەر بە فەلەستینییەکان، دیارترینیان: وەستاندنی هێرشەکان، کشانەوە لەو ناوچانەی لەسەری ڕێککەوتوون، و ئاسانکاری بۆ هاتنی هاوکارییەکان بۆ غەززە.
"ئاگربەست"ێک کوشتن ڕاناگرێت
لە ماوەی چەند ڕۆژی ڕابردوودا، خێرایی بۆردومان و تیرۆرکردنەکانی ئیسرائیل بە جۆرێک بەرزبووەوە کە دیمەنەکانی شەڕی کراوەی بیر هێنایەوە، لەگەڵ بۆردومانی ئاسمانی و تۆپبارانی نزیک بە ڕۆژانە کە بووە هۆی شەهیدبوونی چەندین کەس.
یەکێک لە توندترین شەپۆلەکان کاتێک بوو کە فڕۆکەیەک باڵەخانەیەکی نیشتەجێبوونی لە باکووری ڕۆژئاوای شاری غەززە کردە ئامانج، خێزانێکی پێنج کەسی (باوک، دایک و سێ منداڵ) شەهید بوون، تەنها یەک منداڵ نەبێت کە وەک گوتەبێژی بەرگری شارستانی "مەحمود بەسەل" گوتی: "لە کاتی هێرشەکەدا لە ماڵەوە نەبوو".
نەخۆشخانەی شەفا پشتڕاستی کردەوە کە پێشوازی لە تەرمی ئەو پێنج کەسە کردووە، لە کۆی ١١ فەلەستینی کە ئەو ڕۆژە لە ناوچە جیاوازەکانی کەرتی غەززە گیانیان لەدەست دا.
ئەو بۆردومانە تاکە ڕووداو نەبوو؛ لە گەڕەکی زەیتوون سێ مەدەنی لە بۆردومانێکی دیکەدا شەهید بوون، تەرمی ئافرەتێکیش لە خێمەی ئاوارەکان دەرھێنرا کە لەلایەن تۆپبارانی ڕۆژهەڵاتی گەڕەکەکەوە کرابووە ئامانج، لەکاتێکدا بەرپرسانی تەندروستی باسی دوو شەهیدی دیکەیان لە شوێنێکی جیاواز کرد. بەمەش ژمارەی قوربانیانی پێشێلکارییەکانی ئیسرائیل بۆ ڕێککەوتنەکە -لە سەرەتای جێبەجێکردنییەوە- گەیشتە ١١٤٤ شەهید و ٣٧٠٣ بریندار.
ئەم ڕووداوانە بزووتنەوەی بەرگری ئیسلامی (حەماس)ی ناچار کرد بۆردومانی یەکێک لە ناوچەکان بە "تاوانی جەنگی بە ئەنقەست" و "درێژکراوەی جەنگی قڕکردنی بەکۆمەڵ" وەسف بکات، و داوای لە ئیدارەی ئەمریکا و وڵاتانی گەرەنتی‌کار کرد دەستوەردان بکەن.
هێڵی زەرد لە ناو غەززە فراوان دەبێت
پێشێلکارییەکە تەنها لە بۆردوماندا نەوەستاوە، بەڵکو لەسەر زەوی داگیرکەر لە ڕووبەری کەرتی غەززە فراوان دەبێت، بە پێچەوانەی ئەوەی ئیسرائیل واژۆی لەسەر کردووە؛ ڕێککەوتنی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٥ جەختی لەوە کردبووەوە کە ئیسرائیل تەنها لە ٥٣٪ی ڕووبەری غەززە لە قۆناغی یەکەمدا دەمێنێتەوە، وەک ئامادەکارییەک بۆ کشانەوەی قۆناغ بە قۆناغ.
بەڵام کۆنترۆڵی ئیسرائیل تا مانگی کانوونی یەکەمی ڕابردوو بۆ ٥٨٪ بەرزبووەوە، پاشان بەپێی دەسەڵاتە خۆجێییەکان تێپەڕی کرد بۆ ٦٠٪، لەکاتێکدا حکومەتی بنیامین نەتانیاهو بەڵێن دەدات بۆ ٧٠٪ فراوانی بکات.
لەسەر زەوی "هێڵی زەرد" وەک سنوورێکی جێگیر دەرناکەوێت؛ بلۆکە کۆنکرێتییە زەردەکان بە بەردەوامی دەگوازرێنەوە و بەربەستی خۆڵ و بنکەی سەربازی قایمکراویان لەگەڵە کە ژمارەیان گەیشتووەتە ٣٢ بنکە.
مەترسییەکە "هێڵی پرتەقاڵی" زیاتری دەکات کە لە نێوان ٢٠٠ بۆ ٥٠٠ مەتر لە هێڵی زەردەوە درێژ دەبێتەوە، و بەپێی خەمڵاندنی داگیرکەر هەر بوونێکی فەلەستینی لەو ناوچەیە بە هەڕەشەیەکی ئەگەرکراو مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت.
هاوکاری کەمتر و برسیەتییەکی بەرفراوانتر
فشاری سەربازی هاوکاتە لەگەڵ کەمکردنەوەی ئەو خۆراک و دەرمان و هاوکارییانەی دەچنە غەززە، وەزارەتی گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی فەلەستین هۆشداری دەدات لە بەرزبوونەوەی مەترسیداری قەیرانی ئاسایشی خۆراک، بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخەکان و کەمبوونەوەی هاتنی هاوکارییە مرۆییەکان.
وەزارەتەکە دەڵێت کەرتی غەززە ڕۆژانە پێویستی بە ٦٠٠ بارهەڵگرە، لەکاتێکدا بە کردەیی تەنها ١٩٠ بۆ ٢٥٠ بارهەڵگر دەچێتە ژوورەوە، واتە ٣٠٪ بۆ ٣٥٪ی کەمترین ڕێژەی پێویست، بە کورتهێنانی ڕۆژانە کە لە ٦٥٪ تێپەڕ دەکات.
ئەم پاشەکشەیە بووەتە هۆی وەستانی ژمارەیەکی زۆر لە چێشتخانە خێرخوازییەکان کە ژەمی ڕۆژانەیان بۆ خێزانە ئاوارەکان و هەژارترینەکان دابین دەکرد.
بەپێی وەزارەتەکە، ٧٧٪ی دانیشتووانی کەرتەکە بەدەست ئاستی مەترسیداری نەبوونی ئاسایشی خۆراکەوە دەناڵێنن، و زیاتر لە ١٠٠ هەزار منداڵ ڕووبەڕووی مەترسی بەدخۆراکی توند دەبنەوە، لەگەڵ نزیکەی ٣٧ هەزار ژنی دووگیان و شیردەر کە بەدەست بەدخۆراکی و نەبوونی چاودێرییەوە دەناڵێنن.
هاووڵاتیانی غەززە باسی ڕاستییەکی تاڵ دەکەن، کە پاشەکشە گەورەکانی هاوکارییەکانی بەرنامەی خۆراکی جیهانی بووەتە هۆی داخستنی خاڵەکانی دابەشکردن کە لە دانیشتووان نزیک بوون، ئەمەش باوکان ناچار دەکات ڕۆژانە چەندین جار مەودای دوور ببڕن و بگەنە خاڵە دوورەکان، لە هەوڵێکی بەردەوامدا بۆ دابینکردنی سەبەتەیەک نان بۆ منداڵەکانیان.
ئەم کەمبوونییە توندە بووەتە هۆی دروستبوونی ڕیزێکی درێژ و ماندوێتییەکی زۆر، و بووەتە هۆی دروستبوونی کێشە و ناکۆکی گەورە کە هەندێک جار لە ئەنجامی قەرەباڵغی زۆر و کەمی بڕی بەردەست، گەیشتووەتە ئاستی شەڕ و لێدان لە نێوان هاووڵاتیاندا.
خەڵکەکە جەخت دەکەنەوە کە زۆربەیان بە تەواوی پشت بە دابینکردنی سەبەتەیەک نان دەبەستن کە بە ٣ شیکل (نزیکەی یەک دۆلار) بەردەستە و بەدوایدا دەگەڕێن، بەڵام سەنتەرە سەرەکییەکانی دابەشکردن پشکیان بە توندی کەم بووەتەوە و تەنها بۆ ٢٠٠ سەبەتە نان سنووردار بووە، ئەمەش بڕێک نییە کە بەشی ئەو جەماوەرە کۆبووەوە بکات، ئەوەش زۆربەیان ناچار دەکات بەبێ ئەوەی یەک لوقمەیان دەست بکەوێت بگەڕێنەوە لای خێزانەکانیان.
وێنەکە بۆ ئەو ئاوارانەی کە لە باکووری کەرتەکەوە بۆ شاری غەززە ئاوارە بوون، تاریکتر دەبێت، چونکە زۆربەی دوکانەکان و بازاڕەکان دەرگاکانیان داخستووە و تەنها یەک خاڵی فرۆشتن نەبێت کە کاریان تێدا نەکات.
ئاوارەکان ناچارن لە کاتژمێر ٦ی بەیانییەوە بەبێ ئەوەی ژەمی بەیانییان خواردبێت لە ڕیزدا بوەستن، جەخت دەکەنەوە کە ئەگەر ئارد و سووتەمەنی و دار یان کارتۆنیان بۆ ئاگرکردنەوە هەبووایە، لە خێمە و ماڵەکانی خۆیان نانیان دەبرژاند و خۆیان لەم وەستانە ماندووکەرە بەدوور دەگرت.
ئەم قەیرانە ژیارییە خنکێنەرە هاوکاتە لەگەڵ داخستنەکان لە گەڕەکی زەیتوون لە ڕۆژهەڵاتی شاری غەززە و ڕێگەی سەلاحەدین، لە ناو بەردەوامی بۆردومان و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان، ئەمەش گەشتی گەڕان بەدوای نان دەکاتە گەشتێک کە پڕە لە مەترسی مردن.
کردنە ئامانجی پۆلیس و پەکخستنی نیزام
فشاری ئیسرائیل تەنها لە بۆردومان و کەمکردنەوەی خۆراک و دەرماندا نییە، بەڵکو ئەوەی لە دامەزراوەکانی پاراستنی نیزام لە ناو کەرتی غەززە ماوەتەوە دەیگرێتەوە.
لە سێبەری کەڵەکەبوونی ئاوارەکان و پاشەکشەی خزمەتگوزارییەکان و داڕمانی سەرچاوەکانی داهات، پێویستی بۆ پۆلیس زیاتر دەبێت، لەکاتێکدا کردنە ئامانجی ئەندامان و بنکەکانیان دووبارە دەبێتەوە. ئەمەش وادەکات ئەو هێرشانە وەک شێوازێکی بە ئەنقەست بۆ لێدانی ئاسایشی ناوخۆ و ئاڵۆزکردنی ژیانی فەلەستینییەکان دەربکەوێت، نەک تەنها ڕووداوی مەیدانی پەرشوبڵاو.
نووسەر و شیکەرەوەی سیاسی "ئەحمەد تەنانی" -لە لێدوانێکدا بۆ جەزیرە- پێی وایە ئەو لێدانانە "پەیامێکی ئیسرائیلی"یە کە لە ڕەهەندی سەربازی تێدەپەڕێت، چونکە پێکهاتەی کارگێڕی و ئەمنیی لە غەززە دەکاتە ئامانج -نەک تەنها بزووتنەوەی حەماس- بە ئامانجی ڕێگریکردن لە گەڕانەوەی دامەزراوەکانی حوکمڕانی بۆ کارکردن.
بەپێی تەنانی، کردنە ئامانجی پۆلیس لە سەرەتای ئاگربەستەوە دووبارە دەبێتەوە، ئەمەش کەرتی غەززە بەرەو ئاژاوە و داڕمانی کۆمەڵایەتی دەبات، و توانای دەزگا ئەمنییەکان بۆ سەپاندنی نیزام لاواز دەکات، لەکاتێکدا ئیسرائیل -بە بۆچوونی ئەو- کار دەکات بۆ چەسپاندنی "ئازادی کاری سەربازی" بە سوودوەرگرتن لە سەرقاڵی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە پێشهاتە هەرێمییەکان.
هەوڵێک بۆ گەڕاندنەوەی غەززە بۆ پێشەوە
لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دیمەنەدا، کە بۆردومان تێکەڵ بە فراوانبوونی مەیدانی و برسییکردن و لێدانی دامەزراوەکانی پاراستنی نیزام دەبێت؛ چالاکوانان و ڕۆژنامەنووسان و کارمەندانی بواری مرۆیی هەوڵیان دا غەززە بگەڕێننەوە پێشینەی سەرنجەکان، لە ڕێگەی هەڵمەتێکی دیجیتاڵی کە لە ١٦ی تەممووزی ئەمساڵ بە زمانەکانی عەرەبی و ئینگلیزی بە هاشتاگی "کذبوا علیکم" (درۆیان لەگەڵ کردوون) دەستی پێکرد، بە بەشداریی دۆستدارانی عەرەب و بیانی.
هەڵمەتەکە لەسەر ڕەتکردنەوەی ئەو تێگەیشتنە بنیات نراوە کە ئاگربەست شەڕەکەی کۆتایی پێ هێناوە یان ئازاری دانیشتووانی کەم کردووەتەوە.
گوتەبێژی بەرگری شارستانی مەحمود بەسەل لە ناو هەڵمەتەکەدا نووسیویەتی: "کام ئاگربەست؟ لە کاتێکدا منداڵان هێشتا دەکوژرێن، ماڵەکان بۆردومان دەکرێن، خێمەکان دەکرێنە ئامانج، و خێزانەکان هەموو ڕۆژێک تووشی کارەسات دەبن؟".
هەروەها منداڵانی غەززە لە ڤیدیۆکاندا بەشدارییان کرد، لەنێوانیاندا منداڵێک کە بە بۆری پزیشکییەوە بەسترابوو گوتی: "درۆیان لەگەڵ کردن و گوتیان شەڕەکە تەواو بوو. هێشتا شەڕ هەیە، و برسیەتی هەیە، و وێرانکاری هەیە، و بۆردومان هەیە".
بەو شێوەیە، غەززە لەبەردەم ئاگربەستێکی ڕاستەقینەدا دەرناکەوێت، بەڵکو لەبەردەم پرۆسەی کوشتن و داگیرکاری و برسییکردن و لێدانی دامەزراوەکانی پاراستنی نیزامدایە، کە لەژێر پەردەی ڕێککەوتنەکەدا بەردەوامە، لەکاتێکدا جیھان بە سەردێڕی دیکە سەرقاڵە.

ژمارەی خوێندراو : 94 جار