چین چۆن چەکی سزاکانی ئەمریکا لەکار دەخات؟

2 کاتژمێر پێش ئێستا

لە ساڵی ١٩٦٧دا، کاتێک ئەمریکا لە زۆنگاوی شەڕی ڤێتنامدا نقوم بووبوو، ڕیچارد نیکسۆن وتارێکی ستراتیژیی ژێر ناونیشانی "ئاسیا لە دوای ڤێتنام" بڵاوکردەوە. تێڕوانینی نیکسۆن ئاشکرا بوو: ناكرێت چین بۆ هەمیشە لە دەرەوەی سیستەمی نێودەوڵەتی بهێڵرێتەوە. لە بری بەریەککەوتن، ئەو پێشنیاری ڕامکردن و بەکارهێنانی فشاری کورتخایەنی کرد بۆ هەڵکردنی گڵۆپی سەوز بۆ بەشداریکردنی پەکین لە گۆڕەپانی جیهانیدا.
کاتێک نیکسۆن لە ساڵی ١٩٦٨ بووە سەرۆکی ئەمریکا، بەرنامەکەی خستە بوارى جێبەجێکردنەوە. لە ڕێگەی دیپلۆماسییەتی نهێنی و سەردانە مێژووییەکەی هنری کیسینجەر و دواتر سەردانی خۆی بۆ پەکین لە ساڵی ١٩٧٢، پەیوەندییەکانی واشنتۆن و پەکین ئاسایی بوونەوە. ئامانجی سەرەکیی ئەمریکا کورتخایەن بوو؛ لاوازکردنی یەکێتیی سۆڤیەت لە شەڕی سارددا و دەربازبوون لە ئاڵۆزییەکانی ڤێتنام.
باجەکەی ئه‌م هەنگاوە ستراتیژییە، كه‌ ئەوکات واشنتۆن پێشبینی نەکردبوو، سەرهەڵدانی جەمسەرێکی نوێ بوو. چین لە وڵاتێکی هەژاری داخراوەوە تەنها لە ماوەی چەند دەیەیەکدا خۆی گەیاندە پلەی "کارگەی جیهان" و بووە زلهێزێکی ئابووری و سەربازیی بێڕکابەر.

شکستپێنانی سزاکانی ئەمریکا؛ بەرەی نوێی ململانێ لەسەر نەوتی ئێران
ئەمڕۆ، ململانێی جیۆپۆلەتیکی لە نێوان واشنتۆن و پەکین گەیشتووەتە ئاستێکی تەواو جیاواز. یەکێک لە ڕوونترین نموونەکانی ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە، ڕەتکردنەوەی بەردەوامی سزاکانی ئەمریکایە لەلایەن چینەوە سەبارەت بە هاوردەکردنی نەوتی ئێران.
لە کاتێکدا واشنتۆن هەوڵ دەدات بە سەپاندنی سزای توند و لە ڕێگەی سیاسەتی "زۆرترین فشار"ەوە شادەماری ئابووریی تاران بپچڕێت، چین بە ئاشکرا ئامادە نییە بچێتە ژێر باری ئەم سزایانە:
+ کڕیاری ژمارە یەک: چین لە ئێستادا گەورەترین کڕیاری نەوتی خام و بەرهەمە پترۆکیماوییەکانی ئێرانە. نزیکەی ٩٠٪ی کۆی هەناردەی نەوتی ئێران بەرەو پالێوگە سەربەخۆکانی چین (ناسراو بە Teapots) دەڕوات.
+ تێکشکاندنی سزاکان لە ڕێگەی دەسەڵاتی یاساییەوە: بەکارهێنانی بەردەوامی یاسا ناوخۆییەکانی چین (Blocking Statute) ڕێگە بە کۆمپانیا و پالێوگە چینییەکان دەدات کە بە تەواوی ئاگادارکردنەوە و سزاکانی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا پشتگوێ بخەن. پەکین ڕایگەیاندووە کە سزاکانی ئەمریکا بە نایاسایی دەزانێت و ڕێگە نادات دەسەڵاتی ئابووریی واشنتۆن کۆنتڕۆڵی ئاڵوگۆڕە بازرگانییەکانی بکات.
+ سیستەمی دارایی بەدیل: چین بۆ خۆدزینەوە لە سیستەمی دارایی ئەمریکی و بەکارهێنانی دۆلار، ئاڵوگۆڕە نەوتییەکان لەگەڵ ئێران لە ڕێگەی دراوی "یوان" یان سیستەمی ئاڵوگۆڕی ڕاستەوخۆی بەرهەم و پڕۆژەی ژێرخان (Barter system) ئەنجام دەدات. بەمەش سزاکانی ئەمریکا کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر پرۆسەکە نامێنێت.
ئەم سەرپێچییە کراوەیەی پەکین، مەترسییەکی ڕاستەوخۆی بۆ سەر کاریگەریی ئامرازە ئابوورییەکانی ئەمریکا لە سەرانسەری جیهاندا دروستکردووە.
ئەنجام
ئەو وڵاتەی نیکسۆن و کیسینجەر نیو سەدە لەمەوبەر دەرگای سیستەمی نێودەوڵەتییان بۆ کردەوە، ئێستا خۆی بڕیاردەرێکی سەرەکییە و نەخشەی جیۆپۆلەتیکی جیهان دەکێشێتەوە. چین نەک تەنها بووەتە ڕکابەرێکی ئابووری، بەڵکو بووەتە قەڵغانێک بۆ ئەو وڵاتانەی کە کەوتوونەتە ژێر سزاکانی ئەمریکاوە. واشنتۆن ئێستا ڕووبەڕووی واقعێک بووەتەوە کە تێیدا چین تاقە زڵهێزێکە هەم توانا و هەم نیەتی دووبارە داڕشتنەوەی سیستەمی جیهانیی هەیە، و ململانێ لەسەر نەوتی ئێران تەنها بەشێکە لە هەڕەشە گەورەکەی سەر دەسەڵات و تەختی سەردەستەیی ئەمریکا.