چیرۆکەکە— بەپێی ئەوەی ڕۆیتەرز، واشنتۆنپۆست و (AP) ئاشکرایان کردووە — ئەوەیە، کە پاکستان، وەک لایەنێکی لاوەکی یان ناوبژیوانێکی شکڵی دەرنەکەوتووە، بەڵکو لەو ساتەدا دەرکەوت، کە جەنگەکە خەریکبوو بە تەواوی بتەقێتەوە. پاکستان داوایەکی ڕاستەوخۆی پێشکەشی ترەمپ کرد بۆ درێژکردنەوەی مۆڵەتەکە بۆ دوو هەفتە، لە بەرامبەریشدا داوای لە ئێران کرد گەرووی هورمز بکاتەوە، وەک هەنگاوێکی هێورکەرەوە. بە واتایەکی سادەتر: پاکستان هەوڵیدا ئەو ساتەی نێوان هێرش و تەقینەوەکە بگرێت و بیگۆڕێت بۆ پەنجەرەیەک بۆ دانوستان، لەبری ئەوەی ببێتە دەرگایەکی کراوەی جەنگ.
مەترسیدارترین شت ئەوەیە، کە دەستوەردانی پاکستان تەنها (داواکارییەکی دیپلۆماسی) نەبوو، بەڵکو لە ساتێکدا هات، کە ترەمپ خۆی هەڕەشەی ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی بەرفراوانی دەکرد، پاشان ڕایگەیاند، کە بۆردوومانەکان بۆ ماوەی دوو هەفتە ڕادەگرێت بەو مەرجەی ئێران بەشێوەیەکی تەواو و دەستبەجێ و ئارام گەرووی هورمز بکاتەوە. واتە پاکستان لەو ساتەدا هاتەناوەوە، کە بڕیارە سەربازییەکە نێزیکەی ئامادە بوو، هەوڵیدا بیگۆڕێت بۆ ئاگربەستێکی کاتی لەبری هێرشێکی گەورە.
⸻
بۆچیی پاکستان بەتایبەت؟ بۆچیی وڵاتێکی تر نا؟
چونکە پاکستان یەکێک بوو لەو کەناڵە کەمەی، کە توانای هەبوو لە هەمان کاتدا و لە هەمان ساتدا قسە لەگەڵ هەردوو لایەن بکات، بەبێ ئەوەی هێڵەکانی پەیوەندی بپچڕێنێت. ڕۆیتەرز دەڵێت شەهباز شەریف داوای لە ترەمپ کردووە مۆڵەتەکە بۆ دوو هەفتە درێژ بکاتەوە و وەزارەتی دەرەوەی پاکستان لەو کاتە هەستیارانەدا لە پەیوەندیی بەردەوامدا بووە لەگەڵ تورکیا، میسر و سعوودیە، لە کاتێکدا ئیسلامئاباد خۆی ئامادە دەکرد بۆ میوانداریکردنی وەفدەکانی ئەمریکا و ئێران لە داهاتوودا. ئەمە بەو مانایەیە، کە پاکستان تەنها دەوڵەتێک نەبووە (هەوڵی هێورکردنەوەی کەشەکە بدات)، بەڵکو ناوەندێکی ڕاستەقینەی گواستنەوەی پێشنیاز و نامەکان بووە.
لەوەش گرنگتر، پاکستان وێنەی ناوبژیوانێکی پێشکەش بە خۆی و ئەوانی تر کرد، کە دەتوانێت دەرگایەک بکاتەوە کاتێک هەموو دەرگاکان دادەخرێن. ئاژانسی (AP) ئاماژەی بەوە کردووە، کە حکومەتی پاکستان خۆی، وەک ناوبژیوانی سەرەکی بینیوە و پاڵنەر بووە بۆ ئەوەی دانوستانەکان لە ئیسلام ئاباد بکرێن، ئەمەش واتە ڕۆڵی پاکستان تەنها بۆ کاتکوشتن نەبووە، بەڵکو بۆ دروستکردنی ڕێڕەوێکی نوێی دانوستان بووە لەبری ڕێڕەوی سەربازیی ڕاستەوخۆ.
⸻
کەوالیسی ئەو پەیوەندییانەی لە پشت پەردەوە کران چیی بوون؟
ڕۆیتەرز دەڵێت شەهباز شەریف و عاسم مونییر لە ناو ئەو بازنەیەدا بوون، کە ترەمپ ڕاستەوخۆ قسەی لەگەڵ کردوون، و ئەمەش بەشێک بووە لە هۆکاری ڕەزامەندیی ترەمپ بۆ ڕاگرتنی بۆردوومانەکان بۆ ماوەی دوو هەفتە. لە هەمان کاتدا، پاکستان هێڵی پەیوەندیی لەگەڵ تورکیا، میسر و سعوودیە کردووەتەوە، وەک ئەوەی تۆڕێکی گوشاری ناوچەیی دروستبکات بۆ ڕێگریکردن لە تەقینەوەی دۆخەکە. ئەمە دەریدەخات، کە ئاگربەستەکە لە بۆشایییەوە نەهاتووە، بەڵکو ئەنجامی کۆبوونەوەی پەیوەندی و پێشنیاز و گوشارەکان بووە لەسەر یەکتری.
لە پشت پەردەشەوە، کەناڵێکی تورکی هەبووە، کە یارمەتیدەر بووە لە کراوەهێشتنەوەی پەیوەندییەکان. ڕۆیتەرز ئاماژەی بەوە کردووە، کە هەواڵگریی تورکیا ڕۆڵی هەبووە لە دڵنیابوونەوە لە ئاگربەستەکە، بەڵام لە ڕووماڵی هەواڵەکاندا دیارە، کە پاکستان کەناڵە سەرەکییەکە بووە و تورکیا، وەک فاکتەرێکی یارمەتیدەر و تەواوکەر دەرکەوتووە. ئەمەش دەریدەخات، کە قەیرانەکە تەنها لە ڕێگەی یەک لایەنەوە چارەسەر نەبووە، بەڵکو لە ڕێگەی تۆڕێکی ناوبژیوانی تێهەڵکێشراوەوە بووە، کە ئامانجی سەرەکییان کڕینی کات بووە پێش دەستپێکردنەوەی بۆردوومانەکان.
⸻
ئایا پاکستان بە ناوی ئێرانەوە دانوستانی دەکرد یان بە ناوی ئەمریکاوە؟
نە ئەم و نە ئەو بە تەواوی .. پاکستان زیاتر ڕۆڵی "پەنجەرە"یەکی دەگێڕا، نەک "نوێنەر". ڕۆیتەرز دەڵێت شەهباز شەریف داوای دوو هەفتەی زیاتری لە ترەمپ کردووە، لە هەمان کاتدا داوای لە ئێران کردووە گەرووی هورمز بکاتەوە، وەک نیشانەیەک بۆ نیازپاکی، لە کاتێکدا واشنتۆن مەرجی دانابوو، کە دەبێت گەرووەکە بە تەواوی بکرێتەوە پێش جێگیرکردنی هێوربوونەوەکە. واتە پاکستان هەوڵی دەدا لە نێوان دوو مەرجی دژبەیەکدا پردێک دروستبکات: مەرجی ئەمریکی، کە داوای کردنەوەی دەستبەجێ و گشتگیری دەکرد، مەرجی ئێرانی، کە داوای هێوربوونەوەیەکی دەکرد، کە پەیوەست بێت بە هەماهەنگی و گەرەنتی و ڕێڕەوێکی فراوانتری دانوستان.
بیرۆکەکە لێرەدا ئەوەیە، کە پاکستان هەوڵی نەداوە ناکۆکییەکە "چارەسەر" بکات، بەڵکو هەوڵی داوە خوێنبەربوونەکە ڕابگرێت. ئەمەش لەوەدا ڕوونە، کە پێشنیازەکە خۆی زۆر کاتی بووە: تەنها دوو هەفتە. واتە ئیسلام ئاباد دەیزانی، کە بابەتەکە ڕێککەوتنی کۆتایی نییە، بەڵکو ئاگربەستێکی تاکتیکییە، کە ڕێگە دەدات بە کردنەوەی کەناڵەکانی دانوستان پێش ئەوەی داخستنی هورمز و بۆردوومانی دوولایەنە ببێتە قەیرانێک، کە کۆنترۆڵ نەکرێت.
⸻
ئایا ئێران بە ڕاستی ڕازی بوو بە ناوبژیوانیی پاکستان؟
بەپێی ئەوەی (AP) و واشنتۆنپۆست بڵاویان کردووەتەوە، ئێران بە شێوەیەکی ئەرێنیی وریایانە مامەڵەی لەگەڵ ناوبژیوانییەکەدا کردووە، بەڵام دەستبەرداری مەرجەکانی نەبووە. ڕاپۆرتەکان دەڵێن تاران ڕاگرتنی کاتیی کردەوە جەنگییەکانی قبووڵ کردووە، بەڵام لە هەمان کاتدا جەختی کردووەتەوە لەسەر بەردەوامیی مافی خۆی لە بەڕێوەبردنی هاتووچۆ لە گەرووی هورمز لە ڕێگەی هەماهەنگی لەگەڵ سوپای ئێراندا، هەروەها ئاماژەی بەوە کردووە، کە ڕێڕەوێکی دەوێت باس لە پیتاندن و گەرەنتییەکان بکات، نەک تەنها بێدەنگییەکی کاتیی چەکەکان.
ئەمە زۆر گرنگە، چونکە ئاگربەستەکە لێرەدا نە "خۆبەدەستەوەدان"ە لەلایەن ئێرانەوە و نە "سەرکەوتنی تەواوەتی"یە بۆ ئەمریکا، بەڵکو بەستنێکی کاتیی دۆخەکەیە، کە تێیدا هەر لایەنێک شتێکی جیاواز بۆ ناوخۆ و دەرەوە ڕادەگەیەنێت. ئێران دەڵێت دەستبەرداری سەروەریی خۆی نەبووە، ئەمریکاش دەڵێت سەرکەوتوو بووە لە سەپاندنی مەرجە سەرەکییەکانی و پاکستان لە نێوان هەردوو گێڕانەوەکەدا وەستاوە و هەوڵدەدات ئەو دەزووە باریکە بە کراوەیی بهێڵێتەوە، تاوەکو بە یەکەم هەژان نەپچڕێت.
⸻
ئایا پاکستان هیچ دەستکەوتێکی هەبوو لەم ڕۆڵەدا؟
بەڵێ، بە شێوەیەکی ڕوون، چونکە لە ڕۆڵە تەقلیدییەکەی خۆی دەرچوو بۆ ڕۆڵی ناوبژیوانێکی ناوچەیی، کە کەناڵی پەیوەندیی لەگەڵ نەیارە گەورەکاندا هەیە لە ساتێکی زۆر هەستیاردا. ئاژانسی (AP) ئاماژەی بەوە کردووە، کە ئیسلام ئاباد بووەتە خاڵێکی ئەگەری بۆ دانوستانەکان، و ڕەنگە وەفدە ئەمریکی و ئێرانییەکان بگەنە ئەوێ، ئەمەش قورساییەکی سیاسیی زیاتر بە پاکستان دەبەخشێت، نەک تەنها، وەک دەوڵەتێک، کە لە دوورەوە چاودێریی قەیرانەکە دەکات.
بەڵام لە بەرامبەردا، ئەم ڕۆڵە بێ باج نییە، چونکە ئەو ناوبژیوانەی لە ساتی جەنگدا دێتە ناوەوە، باری شکستهێنانیش هەڵدەگرێت ئەگەر ئاگربەستەکە هەرەسبهێنێت یان بۆردوومانەکان دەست پێ بکەنەوە. بۆیە پاکستان بە ئامانجی "دروستکردنی ئاشتییەکی مێژوویی" نەهاتە ناوەوە، بەڵکو بە ئامانجێکی سادەتر و بەپەلەتر: ڕێگریکردن لەوەی جەنگەکە باز بدات بۆ ئاستێک، کە کۆنترۆڵ نەکرێت.
⸻
ئایا ئەم ئاگربەستە جێگیرە یان لەرزۆک؟
زۆر لەرزۆکە، چونکە نێزیکەی هەموو سەرچاوەکان، وەک ئاگربەستێکی کاتی (provisional ceasefire) وەسفیان کردووە، نەک ڕێککەوتنی کۆتایی. واشنتۆنپۆست دەڵێت ڕێککەوتنەکە لە ژێر تاقیکردنەوەدایە و بازاڕ تەنها بەشێوەیەکی کاتی ئارام بووەتەوە، لە کاتێکدا ڕۆیتەرز و (AP) جەختیان کردەوە، کە وردەکارییەکان هێشتا دژبەیەکن و هەر لایەنێک بە شێوازی خۆی لێکدانەوە بۆ ڕێککەوتنەکە دەکات.
ئەم لەرزۆکییە تەنها لە سیاسەتدا نییە، بەڵکو لە کاتیشدایە، چونکە ئاگربەستەکە دوای هەڕەشەی توند و دوای قسەکردن لەسەر هێرشی چاوەڕوانکراو و دوای گوشارێکی گەورە لەسەر نەوت و دەریاوانیی جیهانی هات. بۆیە ئەمە زیاتر لە "پشوویەک لەسەر لێواری ئاگر" دەچێت، وەک لە ڕێککەوتنێکی ئاشتیی ڕاستەقینە. ئەگەر دۆسیەی هورمز شکستبهێنێت یان لێکتێگەیشتنەکان لە ئیسلام ئاباد تووشی کێشە بن، گەڕانەوە بۆ پەرەپێدانی گرژییەکان زۆر ئاسانتر دەبێت لە جێگیرکردنی ئاگربەستەکە.
⸻
پوختە: پاکستان چۆن هاتە ناو ئاگربەستەکەوە؟
لە دەرگای کات و گەرووی هورمز و کەناڵی پەیوەندییەوە هاتە ژوورەوە.
هەوڵیدا مۆڵەتەکە بۆ دو دوو هەفتە درێژ بکاتەوە.
هەوڵیدا کردنەوەی هورمز بکاتە بەشێک لە هێورکردنەوەی دۆخەکە.
هەوڵیدا واشنتۆن و تاران لە ناو ژووری دانوستاندا بهێڵێتەوە لەبری ژووری ئۆپەراسیۆنی بۆردوومان.
بەڵام ڕاستییە هەرە گرنگەکە ئەوەیە، کە پاکستان جەنگەکەی کۆتاییپێنەهێنا، بەڵکو دوای خست.
تەقینەوەکەی دوای خست،
هێرشەکەی دوای خست و کەوتنی ناو هەڵدێرەکەی دوای خست.
ئەمەش بە تەنها بەسە بۆ ئەوەی ڕۆڵەکەی ببێتە یەکێک لە گرنگترین ڕۆڵەکانی ناوبژیوانی لەم ساتەدا، تەنانەت ئەگەر ڕۆڵەکە خۆی هێشتا لەرزۆک و کاتی بێت و لە هەر ساتێکدا مەترسیی هەرەسهێنانی لەسەر بێت.
⸻
پرسیارە ڕاستەقینەکە ئێستا ئەوەیە:
ئایا پاکستان بە ڕاستی سەرکەوتوو بوو لە ڕاگرتنی جەنگ؟
یان تەنها دوو هەفتەی کڕی.. پێش ئەوەی هەموو شتێک بگەڕێتەوە بۆ خاڵی یەکەمی مەترسی؟

ژمارەی خوێندراو : 192 جار