خەتەرناكتر لە شەڕانگێز و چەقۆكێشەكان، گەمژەكانن
نوسەری گەورەی ئەڵمانی (دیتریش بۆنهۆفەر) دەڵێت "گەمژەكان، لە شەقاوە و شەڕنگێزەكان مەترسیدارترن، دەكریت بەبەكارهێنانی هێز، ڕوبەڕوی شەڕەنگیز و چەقۆكیشەكان ببیتەوە و دژایەتییان بكەیت، بەڵام لەبەرامبەر گەمژەكاندا بێدەسەڵاتیت"
بۆنهۆفەر ساڵی 1943 لەلایەن نازییەكانەوە دەستگیردەكرێت و چەند ساڵێك لە زیندان بەسەردەبات، لەناو زیندان دەكەوێتە بیركردنەوەی ئەوەی كە چۆن دەكریت بڕیار و چارەنوسی بیرمەند و فەیلەسوف و شاعیر و زانا و داهێنەرەكانی وڵات، بكەوێتە دەست تاقمێك ترسنۆك و چەقۆكێش و دز تاوانبارەوە كە پێیاندەوترێت دەسەڵاتدار .
لە كۆتاییدا گەیشتە ئەو ڕاستیەی كە حەقیقەتی گرفتەكە ئارەزووی دەسەڵاتداران نیە بۆ خراپەكاریی و دزی و گەندەڵیی و تاوان، بەڵكو ئەوە گەمژەكانن ئەم دۆخەیان خوڵقاندووە و دەسەڵاتدارانیان ملهوڕ كردووە، كاتێك ئیرادەی خۆیان فرۆشتووە لەپێناو ملهوڕی ئەوان .
هەر جۆرە هەنگاو دەسەڵاتداران بەرەو بەدەستهێنان و كۆنترۆڵكردنی پایەكانی دەسەڵات، زیاتر كۆمەڵگە پڕدەكات لە گەمژە، چونكە یاسایەكی "دەرونكۆمەڵایەتی" هەیە دەڵێت "بەهێزبوون و ملهوڕیی دەسەڵات پیویستی بە گەمژەیی ئەوانی دیكەیە" .
ئەوەی لەم بارودۆخەدا دەگوزەرێت، شكستی كتوپڕی توانا و دانایی كۆمەڵگە نیە، بەڵكو كاریگەریی بەهێزی دەسەڵاتە كە سەربەخۆیی تاكەكان زەوت دەكات و دواجار وا لە خەڵك دەكات بە هۆشیاریی و ئاگاییەوە دەستبەرداری سەربەخۆیی خۆی ببێت .
لەدوای جەنگی جیهانی یەكەمەوە، ئەڵمانیا كەوتە ناو سەردەمێكی تاریكەوە، بێ سەروبەری و هەژاریی سەراپای وڵاتی گرتەوە، گروپی چەقۆكێش و مافیا دروستبوون كە پەلاماری ماركێت و كۆگا بازرگانییەكانیان دەدا و لەبەرچاوی خەڵك دەستدرێژییان دەكردە سەر ژن و مناڵ .
بۆنهۆفەر لەناو زیندان دەست دەكات بە نوسینی پەیامەكانی كە تیایاندا دەڵێت "گەمژە و گەلحۆكان دوژمنێكی خەتەرناكن لەسەر خەڵك و وڵات زیاتر لەوانەی شەڕانگێز و خراپەكارن، دەكرێت مرۆڤ ڕوبەڕوی شەڕانگێز و چەقۆكێشەكان ببێتەوە و ڕێگرییش لە ڕودانی شەڕ و خراپەیان بكات، بەڵام كە دەكەویتە بەرامبەر گەمژەكان، ئیتر نە ناڕەزایەتی كاریگەریی هەیە نە چەك و ڕوبەڕوبونەوە نە بەكارهێنانی هێز، لەبەرامبەر ئەمانەدا لۆژیك و زمانی گفتوگۆ و تەنانەت هێزیش كارێكیان لەدەستنایەت" .
گەمژەكان ئەوانەن كە هەمیشە بڕیاری پێشوەختەیان لەسەر ئەوەداوە كە حەقیقەت و ڕاستییەكان پێچەوانە ببینن، درۆ بە ڕاست و ڕاست بە درۆ، ڕەش بە سپی و سپی بە ڕەش، كاتێك دەتەوێت واقیعەكەیان تێبگەیەنیت، گەمژەكان ڕوبەڕوی دەبنەوە و بە ناواقیعی و نالۆژیكی وەسفی دەكەن، ئەمانە لە گەلحۆییدا زۆر لە خۆ ڕازین، زۆریش مەترسیدارن .
گەمژەكان ئەوانەن كە دەبێت زۆر بە ئاگادارییەوە مامەڵەیان لەگەڵدا بكەیت، زیاتر لەو ئاگا لە خۆبوونەی كە پیویستە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ مافیا و شەقوەشێنەكاندا، بۆنهۆفەری ئەڵمانی پێیوایە "گەمژەبوون عەیب و عارێكی ئەخلاقیە، سروشتێكە لەناخی مرۆڤدا سەرهەڵدەدات و لە قۆناغێكی دیاریكراودا مرۆڤەكە دەكاتە گەلحۆ".
كارلۆ سیپۆلا، ساڵی 1976 توێژینەوەیەكی سەبارەت بە دیاردەی گەمژەیی و گەمژەبوونی مرۆڤەكان ئەنجامداوە و تیایدا دەڵێت "گەمژەیی و گەلحۆبوون، گەورەترین هەڕەشەیە لەسەر بوونی مرۆڤایەتی، ئەمانە زۆرن بەڵام بێعەقڵن، هۆكاری دروستبونی كێشە و قەیرانن بۆ ئەوانی دیكە بەبێ ئەوەی هیچ سودێكی بۆ خۆیان تێدابێت، سەرەنجام دەبنە هۆی تێكدان و كەمكردنەوەی ئارامیی كۆمەڵگە بەگشتیی" .
ئەستەمە خۆمان لە زەرەری گەمژەكان ڕزگار بكەین، بەڵام بۆ قەرەبووكردنەوەی ئەو زەرەر و زیانانەی گەمژەكان لە كۆمەڵگە و لە مرۆڤایەتییان بەگشتیی داوە، سیبۆلا پێشنیاز دەكات بە پێكەنین و گاڵتە پێكردن تۆڵە لەو گەمژانە بكرێتەوە كە بوونەتە هۆی ملهوڕی دەسەڵات و دروستكردنی كێشە و قەیران بۆ كۆمەڵگە .
هیچ دەسەڵاتێك ملهوڕ نابێت، ئەگەر تاقمێك گەمژە بە دەوریەوە نەبێ ....
ژمارەی خوێندراو : 377 جار